تبیین پیشران‌های رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط بر پایه توسعه خوشه‌های صنعتی

نویسندگان

  • سهراب عبداله‌زاده * گروه صنایع، دانشکده صنایع و فناوری‌های معدنی، دانشگاه صنعتی ارومیه، آذربایجان غربی، ایران. https://orcid.org/0000-0002-8216-6623
  • آتوسا حکیم‌زاده گروه صنایع، دانشکده صنایع و فناوری‌های معدنی، دانشگاه صنعتی ارومیه، آذربایجان غربی، ایران.

https://doi.org/10.22105/msda.v4i1.147

چکیده

هدف: بنگاه‌های کوچک و متوسط نقش مهمی در رشد اقتصادی، اشتغال‌زایی و توسعه صنعتی ایفا می‌کنند، اما محدودیت‌های ناشی از اندازه، دسترسی به منابع، فناوری و بازار، رقابت‌پذیری آن‌ها را با چالش مواجه می‌سازد. در این میان، توسعه خوشه‌های صنعتی به‌عنوان یکی از رویکردهای موثر در تقویت تعاملات بین بنگاهی، انتقال دانش، توسعه نوآوری و ارتقای مزیت رقابتی موردتوجه قرار گرفته است. با وجود اهمیت این موضوع، شناخت عوامل کلیدی و روابط ساختاری میان آن‌ها در چارچوب توسعه خوشه‌ای همچنان نیازمند بررسی بیشتر است. بر این اساس، پژوهش حاضر باهدف شناسایی و تحلیل پیشران‌های موثر بر رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط بر پایه توسعه خوشه‌های صنعتی انجام شد.

روش‌شناسی پژوهش: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، اکتشافی-توصیفی است. در گام نخست، عوامل موثر بر رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط از طریق مرور ادبیات و نظرخواهی از خبرگان دانشگاهی و صنعتی شناسایی شدند. سپس با استفاده از روش مدل‌سازی ساختاری تفسیری، روابط میان عوامل و سطوح اثرگذاری آن‌ها تعیین گردید. در ادامه، به‌منظور تحلیل میزان نفوذ و وابستگی متغیرها، از روش MICMAC  استفاده شد تا عوامل کلیدی و ریشه‌ای موثر بر رقابت‌پذیری استخراج شوند.

یافته‎ها: نتایج پژوهش منجر به شناسایی پنج عامل اصلی و پانزده عامل فرعی موثر بر رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط شد. این عوامل در قالب ابعاد فضایی و مکانی، اجتماعی و فرهنگی، سیاست‌گذاری و نهادی، سازمانی و اقتصادی طبقه‌بندی شدند. تحلیل MICMAC نشان داد که تمرکز جغرافیایی، زیرساخت‌های پشتیبان و مدیریت زنجیره ارزش از مهم‌ترین متغیرهای مستقل با قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایین هستند. همچنین نوآوری به‌عنوان مهم‌ترین متغیر پیوندی شناسایی شد که هم‌زمان از قدرت نفوذ و وابستگی بالایی برخوردار است و تغییر در آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای بر سایر عوامل و سطح رقابت‌پذیری بنگاه‌ها داشته باشد.

اصالت/ارزش‌افزوده علمی: ارزش‌افزوده این پژوهش در ارایه یک چارچوب ساختاری برای تبیین عوامل موثر بر رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط در بستر توسعه خوشه‌های صنعتی است. برخلاف مطالعاتی که صرفا به شناسایی عوامل موثر پرداخته‌اند، این پژوهش روابط اثرگذاری و وابستگی میان عوامل را نیز آشکار می‌سازد و پیشران‌های کلیدی رقابت‌پذیری را مشخص می‌کند. یافته‌های پژوهش می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری صنعتی، توسعه خوشه‌های منطقه‌ای و طراحی برنامه‌های حمایتی جهت ارتقای توان رقابتی بنگاه‌های کوچک و متوسط فراهم آورد.

کلمات کلیدی:

رقابت‌پذیری، بنگاه‌های کوچک و متوسط، خوشه‌های صنعتی، مدل‌سازی ساختاری تفسیری، مزیت رقابتی، MICMAC

مراجع

  1. [1] Jiménez, E., de la Cuesta González, M., & Boronat Navarro, M. (2021). How small and medium-sized enterprises can uptake the sustainable development goals through a cluster management organization: A case study. Sustainability, 13(11), 5939. https://doi.org/10.3390/su13115939
  2. [2] Hammad, S. (2023). Industrial clusters: Ambassadors for regional development: Case study of Agadir agreement. Emerald Publishing Limited. https://doi.org/10.1108/978-1-80262-871-520231014
  3. [3] Abdollahzadeh, S., & Abdollahzadeh, J. S. (2015). Investigating the reasons for the lack of inclination of small and medium-sized enterprises to use engineering skills. Case study: West Azerbaijan province. The Fourth International Conference on Accounting and Management and the First Conference on Entrepreneurship and Open Innovation. Tehran, Iran. Civilica. (In Persian). https://civilica.com/doc/476269
  4. [4] Lai, Y. L., Hsu, M. S., Lin, F. J., Chen, Y. M., & Lin, Y. H. (2014). The effects of industry cluster knowledge management on innovation performance. Journal of Business Research, 67(5), 734–739. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2013.11.036
  5. [5] Xu, R., Zhu, X., Wang, Y., Gu, J., & Felzensztein, C. (2024). Inter-firm coopetition and innovation in industrial clusters: The role of institutional support. Journal of Business & Industrial Marketing, 39(4), 832–856. https://doi.org/10.1108/JBIM-07-2022-0339
  6. [6] Gheni Hussien, I., Saeed Rasheed, Z., Asaadsamani, P., & Sarvari, H. (2025). Perceived critical success factors for implementing building information modelling in construction small-and medium-sized enterprises. CivilEng, 6(1), 5. https://doi.org/10.3390/civileng6010005
  7. [7] Kouskoura, A., Kalliontzi, E., Skalkos, D., & Bakouros, I. (2024). Assessing the key factors measuring regional competitiveness. Sustainability, 16(6), 2574. https://doi.org/10.3390/su16062574
  8. [8] Pourhassan, F., & Abdolehzadeh, S. (2021). An approach to knowledge management in the development of industrial clusters. The 8th National Congress on Industrial Management and Engineering with an Emphasis on Competitive Capability and Intelligence. Tehran, Iran. Civilica. (In Persian). https://civilica.com/doc/1394680
  9. [9] Marshall, A. (1890). Principles of economics. Macmillan and Co. https://eet.pixel-online.org/files/etranslation/original/Marshall, Principles of Economics.pdf
  10. [10] Porter, M. E. (1998). Clusters and competition. On Competition, 7, 91. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=3790539
  11. [11] Sukier, H. B., Samper, M. G., Molina, R. I. R., Karam, M. S., Palencia, D. B., Ibanez, N. P., & Ruiz, M. J. S. (2024). Analysis of strategic marketing in small and medium-sized enterprises: Case of the bakery industry in Colombia. Procedia Computer Science, 231, 601–606. https://doi.org/10.1016/j.procs.2023.12.178
  12. [12] Warfield, J. N. (2006). An introduction to systems science. World Scientific.
  13. [13] Joshi, M., & Dixit, S. (2025). Strategic risk management in software projects: ISM-MICMAC framework: Strategic risk management in software projects. Journal of Scientific & Industrial Research (JSIR), 84(04), 411–420. https://doi.org/10.56042/jsir.v84i04.11321

دانلود

چاپ شده

2026-06-08

شماره

دوره 4 شماره 1 (2026): علوم مدیریت و تحلیل تصمیم

نوع مقاله

مقالات شماره جاری

ارجاع به مقاله

عبداله‌زاده س., & حکیم‌زاده آ. (2026). تبیین پیشران‌های رقابت‌پذیری بنگاه‌های کوچک و متوسط بر پایه توسعه خوشه‌های صنعتی. علوم مدیریت و تحلیل تصمیم , 4(1), 60-66. https://doi.org/10.22105/msda.v4i1.147
Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

مقالات مشابه

##common.pagination##

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.